चरित्रे / आत्मचरित्रे-2

ज्ञानपीठ विजेते तपोधन साहित्यिक वि.स.खांडेकर यांनी १९७२ साली अगत्याने लिहिलं, काळाची नाडी रवींद्र पिंगे ह्यांना सापडली आहे. ते मर्माचं तेवढंच, पण काव्यात्मक लिहितात. त्यांच्याकडून माझ्या अपेक्षा आहेत. त्यानंतर पिंगे ह्यांनी जवळपास दोनशे मर्मग्राही व्यक्तिचित्रं लिहिली. घाटदार रचना,शब्दसौष्ठव आणि डोळस गुणग्राहकता ही भाऊसाहेब खांडेकरांनी टिपलेली पिंगे ह्यांची लेखनवैशिष्टयं शतपावली ह्या पुरस्कारप्राप्त संग्रहात लखलखीत दिसतात.

'साने गुरुजींच्या लेखणीतून नव्हे तर थेट हृदयातून उमटलेलं पुस्तक - श्यामची आई . मातृप्रेमाचं महन्मंगल स्तोत्र असं या पुस्तकाचं सार्थ वर्णन करणाऱ्या आचार्य अत्र्यांनी त्याच्यावर सुवर्णपदक विजेता ठरलेला चित्रपट बनवला. या चित्रपटात श्याम च्या भूमिकेसाठी निवड झाली, माधव वझे या शाळकरी मुलाची. वर्षभर चाललेली चित्रपटाची निर्मिती, त्या वर्षभरात आचार्य अत्रे नावाच्या विलक्षण व्यक्तिमत्त्वाचं घडलेलं लोभस दर्शन आणि वनमालाबाई, बाबुराव पेंढारकर, सरस्वतीबाई बोडस यांच्यासारख्या अनेक कलाकारांचा लाभलेला सहवास या साऱ्यांच्या अम्लान आठवणींचे माधव वझे यांच्या मनावर उमटलेले ठसे म्हणजे श्यामची आई , आचार्य अत्रे आणि मी

'हा विलक्षण प्रवास सुरू झाला एका मध्यमवर्गीय मराठी घरातून. रंग, रेषा, कविता, गाणं यांच्यासह अनुभवांच्या अन् जीवनाच्या विविध रंगांत न्हाऊन निघालेलं त्याचं लोभस रूप आता एका प्रशांत पडावावर विसावलं आहे. सुखदु:खांच्या घटना, हर्षामर्षाचे प्रसंग, कृतार्थतेचे अन् वैफल्याचे क्षण, एका पारड्यात तर्क तर दुसऱ्यात अध्यात्म अशा विविधरंगी वाटचालीत सोबत चालणाऱ्या कितीक व्यक्ती. जीवनाच्या स्वप्नवास्तवाला वेढणाऱ्या आभाळाएवढ्या चैतन्याचं एका संवेदनशील मनात उमटलेलं नितळ प्रतिबिंब म्हणजेच शिंपेतले आकाश

कलेचा प्रवास धुंद करणारा असतो. यश, कीर्ती, मान-सन्मान ही या प्रवासातली रमणीय विश्रामस्थळं असतील. परंतु प्रतिभेचा धूप जाळणारे मनस्वी कलावंत जीवनार्थाचं मंथन करण्यातच मग्न असतात. 'शुभ्र काही जीवघेणे' शोधत असतात. आपल्या प्रासादिक कलागुणांनी साहित्य, नाटय, संगीत अन् सिनेमाचा परिसर उजळून काढणारी सात कलंदर व्यक्तिमत्त्वं या पुस्तकाला रेलून उभी आहेत. प्रत्येकाचं जगणं भिन्न. प्रत्येकाच्या आयुष्यातल्या हालचाली अगदी वेगळयाच. ईर्ष्या, वासना अन् प्रेरणांची गुंतागुंत अनोखी. प्रत्येकजण म्हणजे एक स्वायत्त कलाकृतीच. परंतु प्रतिभेच्या वरदानाने आणि नितांत अस्वास्थ्याने सगळेच भारून गेलेले. 'लस्ट फॉर लाईफ'ने निथळत राहिले. 'जीवातळी आंथरितू आपुला जीवू' या आंतरिक प्रेरणेने सळसळत राहिले. यापैकी काहींना यशाने वरलं. काहींना नशीबाने हुलकावण्या दिल्या. तर काही मानभंग होऊन आडवळणाच्या शेवटाला विव्हळत राहिले. परंतु आयुष्यातल्या या चढ-उतारांमुळे यापैकी कुणाचीच प्रतिभा म्लान झाली नाही, जगण्याची रग ओसरली नाही.

सुनीताबाई देशपांडे आधुनिक महाराष्ट्रामधलं एक बहुचर्चित व्यक्तिमत्त्व सर्वाधिक लोकप्रिय लेखकाची पत्नी स्वतंत्रपणे लक्षणीय लेखिका वत्सल कुटुंबिनी कर्तव्यकठोर विश्वस्त काव्यप्रेमी रसिक परखड समाज हितचिंतक आप्तेष्टांच्या आठवणींचा आणि स्वत: सुनीताबाईंच्या लेखनाचा आधार घेऊन केलेली ही स्मरणयात्रा. काही संस्मरणं नुसती रंजक नसतात, प्रेरक आणि वेगवेगळया अर्थांनी उदबोधकही ठरू शकतात. सुनीताबाई

'हा प्रवास आहे सिद्धार्थचा अन् त्याच्या आई-बाबांचा. हा प्रवास सुखकर नक्की नव्हता. त्यात आशानिराशेचा लपंडाव होता, सुखदु:खाची पाठशिवणी होती, उव्दिग्नतेची खोल खाई अन् अत्यानंदाची उत्तुंग शिखरंही होती ! जिगसॉ पझल च्या खेळातून स्वत:चा शोध घेतलेल्या अन् स्वत:ची स्वतंत्र ओळख मिळवणाऱ्या सिद्धार्थची आणि आयुष्याच्या जिगसॉ पझल ला जिद्दीनं भिडणाऱ्या त्याच्या आईबाबांची - स्मिता आणि भूषणची कहाणी... '

'सिंगापूर... आग्नेय आशियाच्या नकाशातला अगदी टिकलीएवढा छोटासा देश. शेजारच्या मलेशियाच्या आधाराने जगू पाहणारा... पण त्या देशाने झिडकारल्यानंतर हताश न होता अथक प्रयत्नांची कास धरणारा... त्या सिंगापूरने सर्वांगीण प्रगतीची जी गरूडभरारी घेतली, तिची ही कथा... त्या प्रयत्नांमागे प्रेरणा होती ली क्वान यू नावाच्या एका जिद्दी पण द्रष्ट्या नेत्याची. त्या नेत्याच्या अफाट कर्तबगारीची ही कथा... भारतीयांनाही प्रेरक ठरावी अशी...

भारत आणि फ्रान्स हे दोन देश तसे लांबलांबचे... ते जवळ यावेत, परस्परांचे मित्र व्हावेत, एकमेकांची संस्कृती समजून घेण्यासाठी दोन्ही देशांच्या नागरिकांनी यावं-जावं, भेटीगाठींतून सहकार्य-सामंजस्य वाढत जावं, यासाठी पुण्यात स्थापन झालं फ्रान्स मित्र मंडळ. त्या मंडळाची प्रतिनिधी म्हणून सुमारे चाळीस वर्षांपूर्वी निर्मला पुरंदरे नावाची एक तरुण कार्यकर्ती वर्षभरासाठी फ्रान्सला जाऊन राहून आली. देशाची अनधिकृत राजदूत म्हणून तिकडे वावरली. परदेशप्रवासातले नावीन्य ओसरलं नव्हतं, अशा वेळी त्या वास्तव्यात तिनं घेतलेल्या अनुभवांचं आणि केलेल्या निरीक्षणांचं हे प्रांजळ कथन...

'इटलीमधील छोट्याशा खेड्यात, एका मध्यमवर्गीय बांधकाम व्यावसायिकाच्या घरात लहानाची मोठी झालेली सोनिया मायनो इंग्लिश शिकायला केंब्रिजला येते अन् सुरू होते एक अद्भुत प्रेमकथा. राजीव गांधी नावाचा रुबाबदार, हसतमुख राजकुमार प्रथमदर्शनी सोनियाच्या प्रेमात काय पडतो, तिला लग्नाची मागणी काय घालतो आणि भारत देश नकाशावरसुध्दा ठाऊक नसणारी सोनिया मायनो गांधी घराण्याची सून होऊन दिल्लीला येऊन काय थडकते ! सगळंच अविश्वसनीय! एखाद्या स्वप्नासारखं ! एका क्षणात सोनिया संपूर्ण भारताचा आकर्षणविषय बनते. भारतासारख्या महाकाय देशाचा गुंतागुंतीचा कारभार तिच्या घरून चालवला जात असतो. या देशाच्या कर्त्याकरवित्या इंदिरा गांधी तिच्या सासूबाई. जगभरचे राजकारणी तिच्या घरी पायधूळ झाडत असतात. सोनियाच्या पूर्वायुष्याची सगळी परिमाणंच बदलून जातात. स्वप्नातही कल्पना केली नसेल, असं वलयांकित जीवन ती जगू लागते. पण या वलयाला असते राजकीय अस्थिरतेची काळी किनार... बांगला देशचं युद्ध, आणीबाणी, इंदिरा गांधींचा निवडणुकीतील पराभव आणि पुनश्च सत्ताग्रहण, सुवर्णमंदिरावरील कारवाई, त्यातून घडलेली इंदिराजींची हत्या, राजीवचा राजकारण-प्रवेश, तामीळ वाघांच्या दहशती कारवाया आणि अंतिमत: राजीव गांधींची हत्या ! भारतीय राजकारणाचा झंझावात सोनियाच्या वैयक्तिक जीवनातही उलथापालथ घडवतो. या वादळाला धैर्यानं सामो-या जाणा-या सोनियाचं हे ललित चरित्र... सोनिया गांधी

मगरीचं नाव काढलं, तरी सामान्य माणसाला भयाचा काटा फुटतो ! तिचा अजस्र जबडा अन् कराल दात, तिचा बलाढ्य देह अन् विक्राळ शेपटी आणि तिच्याशी निगडित अशा किती तरी कथा-दंतकथा. मगरमिठी म्हणजे जणू मरणमिठीच ! अशा मरणमिठीत आपणहून शिरणारा - केवळ मगरीशीच नव्हे, तर साऱ्याच प्राणीजगताशी मैत्र जुळवणारा - स्टीव्ह इरविन आणि आपल्या या जगावेगळ्या प्राणसख्याला त्याच्या या सगळ्या साहसी आयुष्यात सर्वस्वी साथ करणारी टेरी इरविन यांच्या सहजीवनाची विलक्षण सत्यकहाणी