आपल्या उपसंहारात शेजवलकर लिहितात मग मराठे पानिपतावर कशासाठी लढले म्हणायचे ? अशासाठी की, दिल्लीची पातशाही राखण्याचे जे कार्य त्यांनी करार करून अंगावर घेतले होते, ते पार पाडण्यासाठी आणि अब्दालीसुध्दा एका उच्च व त्याच्या दृष्टीने न्याय्य कर्तव्यासाठीच लढला. हे कर्तव्य हिंदुस्थानातील इस्लामचे रक्षण हेच होय. आणि पुढे लिहितात, मराठ्यांनी अनेक चुका केल्या असतील, पण त्यांनी पाचशे वर्षांच्या इस्लामी वरवंट्याखाली चुरडलेल्या हिंदु प्रजेस आपल्या वर्तनाने ताठ उभे राहण्यास उदाहरण घालून दिले होते. मराठ्यांनी मुसलमानी राज्ययंत्र इतके खिळखिळे केले होते की, कोणत्याही प्रदेशात तेथील प्रजेने बंड करून उठून मुसलमान सुभेदारास हाकून द्यावे व स्वत:चे राज्य स्थापावे. या कामात त्यांस मराठ्यांची मदत आपोआप मिळाली असती आणि हीच शिवछत्रपतीनिर्मित मराठी राज्याची इतिकर्तव्यता होती ! इतर प्रांतांतील लोकांत हे लोण पोहोचू शकले नाही, हीच मराठ्यांच्या इतिहासातील खरीखुरी शोकांतिका होय, पानिपताचा पराभव नव्हे !

प्रिय हिमांशु, तुमची उजेडाची ओंजळ ही ओळ वाचताना मला रवींद्रनाथांच्या त्या मावळत्या सूर्याचा भगवन काळजी करू नका - माझ्या कडून होईल तितका उजेड मी आसपास पसरवीन म्हणणा-या 'पणती' ची आठवण यावी. तुमचा भाई

तो खरा कोण होता ? रिकार्डो क्लेमन्ट की अडॉल्फ आईषमान ? अेक निष्पाप, साधा-सरळ अर्जेंटाइन नागरिक ? की साठ लाख ज्यूंच्या सामूहिक संहाराला हॉलोकास्ट ला जबाबदार असणारा नाझी नरपशू ? दुस-या महायुद्धानंतर तब्बल अठरा वर्षे अज्ञातवासात असलेल्या एका बड्या युद्धगुन्हेगाराचा माग काढून त्याला न्यायदेवतेपुढे खेचणा-या इस्रायलच्या मोसाद या गुप्तहेर संघटनेची चित्तथरारक, रोमांचकारी सत्यकथा.

समाजाने वेशीबाहेर ढकललेल्या आणि ख-याखु-या स्वातंत्र्यापासून आजही वंचित राहिलेल्या एका अन्यायग्रस्त जमातीची ही आक्रोशकथा आहे... त्या जमातीच्या व्यथावेदनांशी समरस होऊन त्या सग्यासोय-यांच्या उत्कर्षासाठी झटणा-या एका तळमळीच्या कार्यकर्त्याने ही मांडलेली कैफियत आहे...