युरोपच्या टूर्स आखणा-या अनेक प्रवासी कंपन्या गेली काही वर्षे भारतभर आढळतात. परंतु त्या टूर्समध्ये स्वत:च्या खास आवडीनिवडींना मुरड घालावीच लागते. युरेलचे ठरावीक मुदतीचे पास काढून वेळापत्रक पाहून व इंटरनेटची मदत घेऊन कमी दरात, स्वत:च्या आवडीनुसार युरोपचा प्रवास करणे सहज शक्य आहे, हे अनेकांना माहीतच नसते. ती माहिती मराठीत उपलब्ध करून देण्यासाठी युरोपचा प्रवास हे पुस्तक लिहिले आहे. युरेल पास, व्हिसा, पासपोर्ट, परकीय चलन, कस्टम्स, विमा यांच्या कायदेशीर बाबींबरोबरच नित्याच्या व्यवहारात लागणा-या बारीकसारीक खाचाखोचा, कुठे काय पाहावे, कुठे राहावे इत्यादी बारकावे यात दिले आहेत. याशिवाय लेखकांनी स्वत: प्रवास केलेला असल्यामुळे स्वानुभवांचे कवडसे जागोजागी दिसतातच. हे पुस्तक वाचून युरोपच्या प्रवासाच्या तयारीला लागावेच असे वाटेल.

बघता बघता आपल्या स्वातंत्र्याला ६० वर्षे झाली. आपले स्वातंत्र्य आणि त्याच वेळी देशाची झालेली फाळणी या एकाच नाण्याच्या दोन बाजू. तथापि एकूण स्वातंत्र्यलढ्याबद्दल आपल्याकडे जेवढा अभ्यास केला गेला आहे, तेवढा फाळणीबद्दल, त्यावेळी घडलेल्या हिंसाचाराबद्दल आणि अभूतपूर्व स्थलांतराबद्दल मात्र झालेला नाही. ज्येष्ठ सनदी अधिकारी (माजी केंद्रीय गृहसचिव) माधव गोडबोले यांनी द होलोकॉस्ट ऑफ इंडियन पार्टिशन : ॲन इन्क्वेस्ट या आपल्या ग्रंथामध्ये मात्र फाळणीची सर्वांगीण व सखोल चिकित्सा केली आहे. त्यासाठी त्यांनी सर्व संबंधित नेत्यांच्या चरित्रांमधील तो १८ महिन्यांचा कालखंड बारकाईने तर अभ्यासला आहेच, पण असंख्य सरकारी कागदपत्रांचा, अहवालांचा, फायलींवरील टिपणांचासुद्धा धांडोळा घेतला आहे. एखाददुस-या नेत्याला जबाबदार धरण्याऐवजी असंख्य गुंतागुंतीचे घटक प्रकाशझोतात आणले आहेत. कसल्याही अभिनिवेशाच्या आहारी न जाता त्यांनी केलेली मांडणी म्हणूनच विचारांना चालना देणारी ठरली आहे. माधव गोडबोले यांच्या त्या महत्त्वपूर्ण ग्रंथाचा त्यांच्या पत्नी सुजाता गोडबोले यांनी केलेला हा मराठी अनुवाद.

''

फ्लॉरेन्स नाइटिंगेल फक्त एक थोर रुग्णसेविका नव्हे, तर गणितज्ज्ञ, संख्याशास्त्रज्ञ आणि लेखकही. १८ व्या शतकाला अज्ञात अशी परिसर स्वच्छता, सेवाभावी वृत्ती, आजारांची नोंदणी, त्यांचं सांख्यिकी विश्लेषण, रुग्णसेवेबाबतची यंत्रणा हे सर्व विकसित अन् नियमबद्ध करणारी कर्तृत्ववान व्यवस्थापक. हे करताना त्या काळाच्या पुरुषी सत्तेशी कधी संघर्ष करीत, कधी नमतं घेत, तर आपल्या अविरत कष्टांनी त्यांना कधी अचंबित करीत, रुग्णांचं प्रेम मिळवीत वाटचाल करणारी धीरोदात्त समाजसेविका. तिच्या रुग्णसेवाव्रती आयुष्याची ही एक कृतज्ञ आठवण !